Σύμφωνα με το in.gr παρά τις διακηρύξεις περί εξόδου από την οικονομική κρίση και τη σταδιακή αποκλιμάκωση της ανεργίας, η φυγή νέων ανθρώπων στο εξωτερικό συνεχίζεται με αμείωτη ένταση, επιβεβαιώνοντας ότι το φαινόμενο του brain drain δεν αποτελεί παροδική αντίδραση σε δύσκολες συνθήκες, αλλά μια βαθιά διαρθρωτική μεταβολή με σοβαρές κοινωνικές και δημογραφικές επιπτώσεις.
Η 14η κατά σειρά ετήσια έρευνα του ΙΜΕ ΓΣΕΒΕΕ για το εισόδημα και τις δαπάνες διαβίωσης των νοικοκυριών (2025) σκιαγραφεί μια ιδιαίτερα ανησυχητική εικόνα. Σύμφωνα με τα στοιχεία, το 10,9% των ελληνικών νοικοκυριών αναφέρει ότι τουλάχιστον ένα μέλος του έχει μεταναστεύσει στο εξωτερικό για επαγγελματικούς λόγους μέσα στην τελευταία πενταετία. Το ποσοστό αυτό μεταφράζεται πρακτικά σε ένα στα δέκα νοικοκυριά.
Η πραγματική έκταση της απώλειας ανθρώπινου δυναμικού εκτιμάται ακόμη μεγαλύτερη, εάν συνυπολογιστούν οι περιπτώσεις όπου μετακινήθηκε ολόκληρο το νοικοκυριό. Την ίδια στιγμή, η αντίστροφη ροή εμφανίζεται αισθητά περιορισμένη: μόλις το 6,6% των ερωτηθέντων δήλωσε ότι κάποιο μέλος του νοικοκυριού επέστρεψε από το εξωτερικό για να εργαστεί στην Ελλάδα κατά το ίδιο χρονικό διάστημα.
Οικονομική πίεση χωρίς διακρίσεις
Τα ευρήματα της έρευνας αναδεικνύουν ότι οι οικονομικές δυσκολίες δεν περιορίζονται πλέον στα χαμηλότερα εισοδηματικά στρώματα. Η παρατεταμένη ακρίβεια και η συρρίκνωση του διαθέσιμου εισοδήματος ασκούν σωρευτική πίεση και στα μεσαία στρώματα, περιορίζοντας τα περιθώρια αντοχής των νοικοκυριών.
Η επιμονή της μεταναστευτικής τάσης, παρά τις προσδοκίες για ανάκαμψη, καταδεικνύει το χάσμα ανάμεσα στις ανάγκες αξιοπρεπούς διαβίωσης και στις πραγματικές ευκαιρίες που προσφέρει η εγχώρια αγορά εργασίας.
Δημογραφική συρρίκνωση και παραγωγική αποδυνάμωση
Η αποτύπωση της απώλειας παραγωγικού ανθρώπινου δυναμικού επιβεβαιώνεται και από την εθνική απογραφή πληθυσμού της ΕΛΣΤΑΤ του 2021. Στο διάστημα 2011–2021 καταγράφεται μείωση 22% στις ηλικίες 20-29 ετών και 23,2% στις ηλικίες 30-39 ετών. Η δημογραφική αυτή κάμψη αντανακλάται και στην ομάδα 0-9 ετών, όπου η μείωση φτάνει το 16,3%, ως συνέπεια της πτώσης των γεννήσεων.
Τα στοιχεία αυτά αποτυπώνουν τις επιπτώσεις της δεκαετίας 2011-2021, ωστόσο τα νεότερα δεδομένα δείχνουν ότι η τάση παραμένει ενεργή. Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία της έρευνας εργατικού δυναμικού (LFS) της Eurostat, οι γεννηθέντες στην Ελλάδα ηλικίας 20-64 ετών που διαμένουν σε χώρες της ΕΕ/ΕΖΕΣ ανέρχονταν σε 309.500 το 2020. Αν και παρατηρήθηκε υποχώρηση το 2021 στις 280.300 – πιθανότατα λόγω της πανδημίας – ο αριθμός αυξήθηκε εκ νέου, φτάνοντας τις 307.700 το 2024, σημειώνοντας άνοδο 2,2 ποσοστιαίων μονάδων σε έναν χρόνο.
Ιδιαίτερα έντονη είναι η αύξηση στους πτυχιούχους τριτοβάθμιας εκπαίδευσης που ζουν εκτός χώρας. Από 95.500 το 2020, ο αριθμός τους ανήλθε σε 113.600 το 2024, καταγράφοντας ετήσια άνοδο 10,5 ποσοστιαίων μονάδων. Το στοιχείο αυτό αναδεικνύει την ποιοτική διάσταση της απώλειας, καθώς πρόκειται για υψηλής κατάρτισης ανθρώπινο κεφάλαιο.
Επιστροφή με επιφυλάξεις
Η εικόνα δεν γίνεται πιο αισιόδοξη ούτε από την αποτίμηση όσων επέλεξαν να επιστρέψουν. Σύμφωνα με την έρευνα «Μετά την επιστροφή» (2024), που πραγματοποιήθηκε μεταξύ Ελλήνων και Ελληνίδων που επαναπατρίστηκαν την προηγούμενη πενταετία στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας Brain ReGain, η αξιολόγηση κρίσιμων παραμέτρων της ποιότητας ζωής είναι κυρίως αρνητική.
Το 79% των συμμετεχόντων βαθμολογεί το σύστημα υγείας από ανεπαρκές έως μέτριο, το 84% το εκπαιδευτικό σύστημα, το 76% το επίπεδο διαβίωσης, το 84% την οικονομία και το 62% την ψηφιακή διακυβέρνηση.
Η διαφορά μεταξύ όσων αποχωρούν και όσων επιστρέφουν παραμένει σημαντική, αποτυπώνοντας μια σχεδόν διπλάσια απώλεια σε σχέση με την ανάκτηση ανθρώπινου δυναμικού.
Υψηλή «δυνητική κινητικότητα»
Πέρα από τα ήδη καταγεγραμμένα μεγέθη, η Ελλάδα εμφανίζει ένα από τα υψηλότερα ποσοστά δυνητικής κινητικότητας στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Μεγάλο μέρος του πληθυσμού που παραμένει στη χώρα δηλώνει πρόθυμο να μεταναστεύσει, εφόσον βρει καλύτερες αποδοχές στο εξωτερικό.
Το brain drain της τελευταίας πενταετίας δεν συνιστά απλώς ένα στατιστικό δεδομένο. Αποτελεί ένδειξη μιας βαθιάς ρωγμής στο παραγωγικό και δημογραφικό υπόβαθρο της χώρας, η οποία επιβεβαιώνεται πλέον από πολλαπλές επίσημες πηγές και διαμορφώνει ένα περιβάλλον αβεβαιότητας για το μέλλον.
