Έντονα ερωτήματα για τη δικαιοσύνη και την αποτελεσματικότητα του ευρωπαϊκού συστήματος αγροτικών ενισχύσεων αναδεικνύει νέα ανάλυση πληρωμών της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής (ΚΑΠ), σύμφωνα με την οποία μια μικρή, οικονομικά ισχυρή ομάδα δικαιούχων απορροφά δυσανάλογο μέρος των διαθέσιμων κονδυλίων. Σε ορισμένες χώρες, το πλουσιότερο 1% των παραληπτών λαμβάνει έως και το 40% των ποσών που καταβάλλονται μέσω της ΚΑΠ.
Το θέμα έρχεται στο προσκήνιο σε μια περίοδο κατά την οποία αγρότες στην Ελλάδα και σε άλλα ευρωπαϊκά κράτη κινητοποιούνται στους δρόμους, ενώ παράλληλα έχει προγραμματιστεί ευρωπαϊκή διαμαρτυρία στο Στρασβούργο στις 20 Ιανουαρίου με κεντρικό αίτημα μια καλύτερη και δικαιότερη κατανομή των ενισχύσεων.
Η εικόνα σε έξι χώρες και το «ακραίο» παράδειγμα της Ολλανδίας
Η μελέτη με τίτλο “Who CAPtures the cash?” καταγράφει ότι εξαιρετικά μεγάλα ποσά από τις εισφορές των φορολογουμένων καταλήγουν σε ορισμένους από τους πλουσιότερους ανθρώπους της Ευρώπης σε έξι χώρες της ΕΕ: Τσεχία, Δανία, Γερμανία, Ιταλία, Ολλανδία και Ισπανία.
Μεταξύ αυτών, η Ολλανδία εμφανίζει τη μεγαλύτερη συγκέντρωση: μόλις το 1% των δικαιούχων λαμβάνει το 40% των επιδοτήσεων. Στο σύνολο των έξι χωρών που εξετάστηκαν, το 10% των δικαιούχων απορροφά κατά μέσο όρο περίπου τα δύο τρίτα των επιδοτήσεων, ενώ το 20% προσεγγίζει τα τέσσερα πέμπτα.
Στον πίνακα κατανομής που παρατίθεται για το 2024, οι αναλογίες αποτυπώνουν μεγάλες αποκλίσεις αλλά κοινή κατεύθυνση:
Τσεχία: 1% → 23%, 10% → 69%, 20% → 83%
Δανία: 1% → 18%, 10% → 61%, 20% → 79%
Γερμανία: 1% → 24%, 10% → 59%, 20% → 74%
Ιταλία: 1% → 31%, 10% → 69%, 20% → 82%
Ολλανδία: 1% → 40%, 10% → 59%, 20% → 71%
Ισπανία: 1% → 28%, 10% → 62%, 20% → 79%
Ποιοι εμφανίζονται ως μεγάλοι αποδέκτες
Στους μεγαλύτερους μεμονωμένους αποδέκτες δημόσιων πόρων καταγράφονται, μεταξύ άλλων, ο όμιλος AGROFERT του Andrej Babiš στην Τσεχία, ο μεγαλύτερος γαιοκτήμονας της Ιταλίας Bonifiche Ferraresi, καθώς και η οικογένεια Moltke στη Δανία.
Ενδεικτικά, αναφέρεται ότι τα €16,6 εκατομμύρια που έλαβε ο όμιλος AGROFERT το 2024 θα μπορούσαν, με διαφορετική στόχευση, να κατευθυνθούν σε παρεμβάσεις όπως η υποστήριξη έως και 7.703 μικρών αγροκτημάτων για πιο αποδοτική χρήση νερού, βάσει μέσου κόστους που προκύπτει από δημοσιευμένα στοιχεία τα οποία συγκεντρώθηκαν από το Ινστιτούτο Ευρωπαϊκής Περιβαλλοντικής Πολιτικής.
ΚΑΠ και δομικές ανισότητες: η πίεση στα μικρά αγροκτήματα
Η Κοινή Αγροτική Πολιτική αντιστοιχεί περίπου στο ένα τρίτο του συνολικού προϋπολογισμού της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρατίθενται, η συγκέντρωση των ενισχύσεων έχει συνδεθεί τα τελευταία χρόνια με μια έντονη συρρίκνωση των μικρών εκμεταλλεύσεων: περίπου δύο εκατομμύρια εμπορικά αγροκτήματα (44%) είτε έκλεισαν είτε πιέστηκαν να επεκταθούν, μεταβαίνοντας σε πιο βιομηχανική κλίμακα παραγωγής.
Στην Ελλάδα, γίνεται αναφορά ότι αντίστοιχες ανισότητες παρατηρούνται «υπό τη σκιά» του σκανδάλου ΟΠΕΚΕΠΕ. Τα μεσαία προς μεγάλα αγροκτήματα αποτελούν περίπου το 12% του συνόλου, αλλά λαμβάνουν το 34% των άμεσων ενισχύσεων. Παράλληλα, η χώρα φέρεται να έχει χάσει το 31% των αγροκτημάτων της, με τη μείωση να αφορά αποκλειστικά τις μικρές μονάδες, οι οποίες μειώθηκαν κατά 37%. Παρόλα αυτά, τα μικρής κλίμακας αγροκτήματα εξακολουθούν να αποτελούν τη «ραχοκοκαλιά» της ελληνικής γεωργίας, αντιπροσωπεύοντας περίπου το 88% των αγροκτημάτων το 2021.
Το πλαίσιο των διαπραγματεύσεων και οι αλλαγές που τίθενται στο τραπέζι
Την ίδια στιγμή, κυβερνήσεις της ΕΕ, Ευρωπαϊκή Επιτροπή και Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο βρίσκονται σε διαπραγματεύσεις για τον επόμενο ευρωπαϊκό προϋπολογισμό, στον οποίο εντάσσεται και το σύστημα αγροτικών επιδοτήσεων.
Οι προτάσεις που διατυπώνονται εστιάζουν σε βαθιές μεταρρυθμίσεις:
-σταδιακή κατάργηση των άμεσων ενισχύσεων που υπολογίζονται με βάση την έκταση καλλιεργούμενης γης,
-προτεραιότητα σε εισοδηματική στήριξη για εκμεταλλεύσεις με υψηλότερη οικολογική και κοινωνική αξία,
-εφαρμογή φθίνουσας κλίμακας και ανώτατων ορίων στις επιδοτήσεις,
-και δέσμευση ώστε, έως το τέλος της τρέχουσας προγραμματικής περιόδου της ΚΑΠ, τουλάχιστον το 50% του προϋπολογισμού να κατευθύνεται σε δράσεις για το περιβάλλον και το κλίμα.
Στο ίδιο πλαίσιο, σημειώνεται ότι οι κατευθύνσεις αυτές συνδέονται με τα συμπεράσματα του «Στρατηγικού Διαλόγου για το Μέλλον της Γεωργίας», μιας πρωτοβουλίας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής που συγκρότησε κοινό τραπέζι συζήτησης ανάμεσα σε αγροτικές ενώσεις, εκπροσώπους του αγροδιατροφικού τομέα, πολίτες, κοινότητες και ακαδημαϊκούς, με στόχο τη διαμόρφωση ενός κοινού οράματος για τα γεωργικά και διατροφικά συστήματα της ΕΕ.
Το ειδικό κάλεσμα προς την Ελλάδα
Τέλος, διατυπώνεται έκκληση προς την ελληνική κυβέρνηση να στηρίξει μια νέα ΚΑΠ που θα άρει τη «βαθιά αδικία» του σημερινού μηχανισμού και θα εξασφαλίζει ότι η στήριξη φτάνει σε όσους τη χρειάζονται περισσότερο: μικρούς αγρότες σε επισφαλή οικονομική θέση και παραγωγούς που εφαρμόζουν ή επιδιώκουν να εφαρμόσουν αγρο-οικολογικές βιώσιμες πρακτικές. Στόχος, όπως περιγράφεται, είναι ένα αγροτικό μοντέλο βιώσιμο, δίκαιο και ανθεκτικό απέναντι στη νέα κλιματική πραγματικότητα, ώστε να ενισχύεται ουσιαστικά η μακροπρόθεσμη προοπτική της αγροτικής παραγωγής στη χώρα.
