«Σήμερα τα Φώτα και οι Φωτισμοί και χαρά μεγάλη και οι Αγιασμοί», έτσι θριαμβευτικά και ελπιδοφόρα, τα Θεοφάνια ή Φώτα κλείνουν το Δωδεκαήμερο, που άνοιξε την παραμονή των Χριστουγέννων και γιορτάστηκε πανηγυρικά μέσα από διάφορα ήθη και έθιμα.
Όλα είναι έτοιμα στους ιερούς ναούς της Ζακύνθου για τον λαμπρό εορτασμό του Αγιασμού και των Φώτων, που υπενθυμίζει τη Βάπτιση του Χριστού στον Ιορδάνη ποταμό και κατά την οποία ο ιερέας καθαγιάζει το νερό με ευχές, επίκληση του Αγίου Πνεύματος και τριπλή βάπτιση του Τιμίου Σταυρού μέσα στο νερό.
Πέρα από το τελετουργικό των Φώτων, κάθε ναός στολίζεται με κλαδιά νεραντζιάς, νεραντζόφυλλα, νεράντζια και σπαθόσχημα φύλλα από τα φυτά κοκοράκια, που η παράδοση θέλει να φύτρωναν στις όχθες του Ιορδάνη ποταμού.
Επίσης, με τούφες από νεράντζια και πορτοκάλια στολίζονται την ημέρα των Φώτων και οι πολυέλαιοι, αλλά και ορισμένες εικόνες στο εσωτερικό του ναού. Ακόμη, οι πιστοί τοποθετούν πάνω στο πάρκο που έχει στηθεί εντός του ναού, και στο οποίο θα λάβει χώρα η ιεροτελεστία του αγιασμού, τούφες από πορτοκάλια, για να βαφτιστούν από τους ιερείς.
Οι ιερείς, κρατώντας στα χέρια τους τον Σταυρό και αγιαστούρες, που είναι επίσης κατασκευασμένες απαραίτητα από άνθη λεβάντας, μανουσακιών, χρυσανθέμων και νεραντζόφυλλων, ακολουθώντας καθιερωμένο τυπικό και επικαλούμενοι την ευλογία του Θεού, προβαίνουν στον Αγιασμό του ύδατος.
Την παραμονή των Φώτων, μετά την πρωινή λειτουργία, κατά την οποία τελείται στους ναούς ο Μέγας Αγιασμός, οι ιερείς, συνοδευόμενοι από τον νεωκόρο και παπαδοπαίδια, επισκέπτονται τα σπίτια των ενοριτών και, κρατώντας τον Σταυρό και αγιαστούρες, μεταφέρουν την ευλογία του Θεού, ψάλλοντες «εν τοις ρείθροις σήμερον του Ιορδάνου…» και ραίνουν το σπίτι με αγιασμό.
Ένα παράξενο πρετσεσίο (λιτανεία) γίνεται την παραμονή των Φώτων στη Ζάκυνθο. Στις 8 το βράδυ και με το τέλος του Όρθρου, ο οποίος τελείται το απόγευμα, με ειδική πομπή, στην οποία προηγείται η μπάντα, ο κλήρος, οι αρχές και ο λαός του νησιού μεταφέρουν τον επίσκοπο από τον μητροπολιτικό ναό του Αγίου Νικολάου των Ξένων και του Τιμίου Προδρόμου στο Μητροπολιτικό Μέγαρο.
Εκεί, πολυμελής χορωδία του λέει τα «Φώτα» (κάλαντα) και αυτός, από το μπαλκόνι, απευθύνει στον κόσμο εορταστικό χαιρετισμό. Μετά, όλοι ανεβαίνουν να του ευχηθούν και εκείνος τους κερνά γλυκίσματα. Αυτό είδε, πιθανόν, κάποιος ξένος περιηγητής και έγραψε πως οι Ζακυνθινοί λιτανεύουν όλους τους Αγίους τους και, όταν αυτοί τελειώσουν, λιτανεύουν και τον δεσπότη τους.
Στη Ζάκυνθο, κατά την τελετή του αγιασμού των υδάτων την ημέρα των Φώτων, ο Σταυρός δεν πετιέται στη θάλασσα, αλλά «βαπτίζεται» από τον τοπικό Επίσκοπο, τοποθετημένος επάνω σε ένα μακρύ κοντάρι. Επίσης, εκεί βουτούν και ένα μαντήλι, δεμένο σε κλωστή, με το οποίο πλένουν τα μάτια τους, για να μην πάθουν κάποια ασθένεια.
Πιστοί οι Τζαντιώτες στα έθιμά τους και στις πολλαπλές ιδιαιτερότητες του νησιού τους, δεν δέχονται εύκολα αλλαγές. Έτσι, όταν κάποια φορά ο πρώτος μη επτανήσιος δεσπότης, ο Χρυσόστομος Δημητρίου, θέλησε να αλλάξει το έθιμο και, μη ακούγοντας (ως δεσπότης) κανέναν, πέταξε τον Σταυρό στη θάλασσα με κορδελάκι, όλοι οι Ζακυνθινοί του φώναζαν κοροϊδευτικά: «Τσιμπάει, δεσπότη; Τσιμπάει;». Μιας και η εικόνα τους θύμιζε ψάρεμα. Από τότε, το έθιμο επανήλθε και η ιδιαιτερότητα συνεχίζεται.
